ST: Hôm nay trời hửng nắng...Hà nội bừng sắc xuân ...Hãy thưởng ngoạn
Bức tranh nổi tiếng thế giới:
Primavera – mùa xuân huyền bí
Thời gian trôi qua như bóng câu ngoài cửa sổ, bốn mùa
luân chuyển, vạn vật đổi thay, nhưng từ năm 1919 đến nay tại bảo tàng
Uffizi, Florence, Ý, một mùa xuân vĩnh viễn ngự trị. Mỗi năm xấp xỉ một
triệu rưỡi khách du lịch tới đây để trầm trồ trước kiệt tác Primavera (Mùa xuân) của danh họa Botticelli. Đối với bảo tàng Uffizi, tầm quan trọng của Primavera chả khác nào Mona Lisa đối với Louvre nước Pháp! Và cũng như nàng La Gioconda, Primavera
là một ẩn số đối với những người yêu nghệ thuật. Khu vườn trong bức
tranh có một vẻ đẹp phi thời gian, linh thiêng, bí ẩn, đầy quyến rũ.
“Primavera”, 1482, 3.14 x 2.03m,
Tác giả của Primavera là một người con của Florence, nơi
đồng thời sản sinh ra Michelangelo và Donatello. Sandro Botticelli sáng
tác dưới sự bảo trợ của gia tộc Medici – một trong những gia đình giàu
có và quyền lực nhất trong lịch sử nhân loại. Người đứng đầu nhà Medici,
Lorenzo de Medici, là một ví dụ điển hình của hình ảnh “Hoàng tử Phục
Hưng” – thông tuệ, oai nghiêm, xuất chúng trong mọi lĩnh vực. Lorenzo
chính là người yêu cầu Botticelli vẽ nên Primavera để làm một món quà cưới cho người em họ. Nhiều học giả cho rằng Lorenzo chính là người mẫu của vị thần truyền tin áo đỏ – Hermes theo Hy Lạp (hoặc Mercury theo La Mã), con trai của Zeus/Jupiter.
“Lorenzo”, tranh của Girolamo Macchietti (thế kỷ thứ 16)
Chi
tiết tranh mô tả nền khu vườn của Flora, Trong tranh có 500 loại cỏ cây
khác nhau, với khoảng 190 loài hoa, với ít nhất 130 loài là có tên cụ
thể. Toàn bộ bức tranh rất giống loại thảm của Phổ vốn rất được ưa
chuộng thời bấy giờ.
Chi tiết hoa trong Primavera. Đây là thần Mùa xuân
Chi tiết hoa trong tranh
Bức tranh dưới, từ trái qua phải, chín nhân vật của Primavera lần lượt là: thần truyền tin (Hermes/Mercury), ba nữ thần Duyên dáng, Nhan sắc, Thông minh (Three Graces/Gratiae), nữ thần tình yêu và sắc đẹp (Aphrodite /Venus), thần tình yêu (Eros/Cupid ), nữ thần mùa xuân (Primavera), nữ thần hoa (Flora), và thần gió Đông (Zephyrus).
.
Hàng trăm năm nay các học giả luôn tranh cãi về ý nghĩa và quan hệ
giữa các nhân vật. Một điều khó phủ nhận là sự tương đồng giữa hình ảnh
Venus và Đức Mẹ Đồng Trinh. Từ hình dáng bàn tay đến màu áo đỏ đặc trưng
của Đức Mẹ đều là những hình ảnh song song, và ngay cả thần ái tình nhỏ
cũng là một bản sao của Chúa hài đồng. Botticelli và những người trong
dòng họ Medici đều là những tín đồ Công giáo ngoan đạo. Việc đồng nhất
hình ảnh Venus và Đức Mẹ giúp việc chuyển hóa tín ngưỡng trong bức tranh
này trở nên dễ dàng hơn.
Hình ảnh Venus trong Primavera
Có thể khẳng định Primavera là bức họa đầu tiên của phương
Tây trong hơn một nghìn năm có sử dụng những hình ảnh đa thần (pagan).
Vệ Nữ đứng ở trung tâm bức tranh, tựa vào cây sim – loại cây mang ý
nghĩa biểu tượng, bởi những chiếc lá sim chính là chiếc áo đầu tiên của
nàng khi sinh ra từ bọt biển. Vị trí của Vệ Nữ có một ý nghĩa tượng
trưng – nàng chính là lòng nhân ái (humanitas) ngăn cách giữa thế giới
tâm linh (bên trái) và thế giới dục vọng (bên phải). Đây là một khái
niệm mới trong thời kì Phục Hưng – triết học Plato mới (Neoplatonism),
sự kết hợp giữa lí trí và sự cao thượng của tình yêu Kito giáo. Do đó Primavera là sự “trả bài” của Botticelli dành cho triết học, đồng thời khẳng định sự tiến bộ trong tư tưởng của gia đình Medici.
Hai mẹ con Venus và Cupid
Tất cả những gì diễn ra trong Primavera đều mang ý
nghĩa tình yêu, theo một cách nào đó. Ngoài thần Vệ Nữ là trung tâm của
bức tranh, ba nữ thần ở bên trái của bức tranh là mục tiêu của thần tình
yêu bịt mắt. Trong thần thoại Hy Lạp, Eros vừa là một trong năm vị thần
đầu tiên sinh ra từ Hỗn Mang (Chaos), vừa là vị thần trẻ nhất, được
sinh ra mỗi khi tình yêu bắt đầu. Do đó Eros thường được miêu tả như một
chú bé sơ sinh. Trong Primavera, Eros chính là sự kết hợp của
các hình ảnh Chúa hài đồng hoặc thiên thần nhỏ tuổi (Cherubim), cộng
thêm nét nghịch ngợm. Ai cũng biết mũi tên của chú bé bắn vào ai thì
người đấy sẽ yêu mù quáng. Thật khó để biết ai trong ba nữ thần sẽ là
mục tiêu của thần ái tình tinh quái.
Cupid trong tranh là hình ảnh của một thiên thần con
Bên trái, thần Mercury giơ cao cây gậy ngăn gió mưa để ba nàng
tiên có thể đắm chìm trong điệu vũ. Thường được gọi là nhóm ba người đẹp
nhất trong hội họa phương Tây, rất có khả năng cả ba nữ thần cộng với
thần Vệ Nữ ở trung tâm bức tranh đều được Botticelli vẽ theo đường nét
của Simonetta Vespucci – mĩ nhân số một ở Florence thời bấy giờ.
Trên thực tế, dù chỉ sống đến 23 tuổi, Simonetta được coi là người
đẹp nhất trong thời đại của mình. Tất cả những nhà quý tộc ở Florence
đều mê mẩn cô, kể cả khi cô đã làm vợ Marco Vespucci. Có người cho rằng
tất cả những người phụ nữ trong các bức tranh của Botticelli đều mang
gương mặt của Simonetta!
Simonetta Vespucci, tranh của Botticelli
Simonetta trong một bức tranh khác của Botticelli: “Sự ra đời của thần Venus”
Việc Primavera mang hơi hướng lãng mạn là một chủ ý của tác
giả bởi đây là một món quà cưới, đặc biệt dành cho cô dâu trẻ măng của
em họ Lorenzo Medici. Thật khó có thể xác định Botticelli có thực sự đem
Simonetta vào Primavera hay không, song việc Botticelli say đắm bà là
không phải bàn cãi, vì ông đã yêu cầu khi chết được chôn ở dưới chân bà
tại nhà thờ Ognissanti.
Còn một điều gây tranh cãi trong Primavera là hành động “kì lạ” diễn
ra ở bên phải bức tranh của thần gió Zephyrus. Theo thi hào Ovid, sự
quyến rũ của tiên nữ Chloris đã khiến Zephyrus theo đuổi nàng.
Khi hai người hòa hợp, những bông hoa nở từ miệng nàng và nàng biến
thành thần hoa Flora. Và kể từ đó, trái đất toàn một màu xanh – từ Hy
Lạp chính là khloros. Đó cũng là lý do vì sao vị thần gió lại có làn da màu xanh dương nhạt.
.
Tiên nữ Chloris và thần gió
Tuy nhiên để hiểu một cách toàn cảnh về chất thơ của Primavera, ta cần đặt bên cạnh nó một bức tranh không kém nổi tiếng của Botticelli – “Sự ra đời của Vệ Nữ”
Cũng được đặt ở bảo tàng Uffizi, bức tranh diễn tả lại sự ra đời của Vệ
Nữ từ bọt biển. Thần gió Zephyrus thổi cơn gió lành đưa chiếc vỏ sò từ
ngoài biển dạt vào bờ, và một trong ba nữ thần Duyên dáng đem đến cho
nàng tấm áo che thân.
.
Nếu đặt “Sự ra đời của Vệ Nữ” ở bên trái của “Mùa xuân”,
ta sẽ thấy đó là một câu chuyện liền mạch. Ta có cùng một khu rừng, một
mảnh đất, những thảm hoa, những cây cam, thậm chí khoảng cách giữa
những cái cây cũng y hệt. Vệ Nữ trần trụi đã hóa thành Vệ Nữ linh thiêng
– một hình tượng người mẹ thay vì cô gái mới sinh ra từ biển cả. Nếu
trong bức họa đầu tiên ta có Vệ Nữ, thần gió Đông, và nữ thần Duyên
dáng, thì trong bức họa thứ hai, ta lại có tất cả những nhân vật đó. Câu
chuyện theo trình tự bắt đầu với thần gió, từ phải qua trái, và kết
thúc với thần gió chính là một bản nhạc đông, xuân, hạ, thu, như một
vòng tuần hoàn khép kín hoàn hảo.
.
Nữ thần tình yêu nhục cảm trong “Sự ra đời của Vệ Nữ”
đứng trên vỏ sò mong manh và những đợt sóng xô đẩy, nhưng nữ thần tình
yêu với vai trò người mẹ-hôn nhân-tình yêu lí trí trong Primavera đứng trên mảnh đất vững chãi – trên hết, Primavera
là lời ca ngợi tình yêu – tình yêu thiêng liêng là bước tiếp theo của
tình yêu trần tục, và cao hơn tình yêu trần tục. Những trái cam lúc lỉu
là lời chúc cặp đôi tân hôn có con đàn cháu đống.
Tuy còn rất nhiều điều bí ẩn về Primavera, song giống như
giám đốc bảo tàng Metropolitan ở New York nói: “Có thể bức tranh ấy
không thể hiểu hay diễn giải được, nhưng điều đó không ngăn được bạn yêu
nó.” Vẻ đẹp của Primavera qua bảy thế kỉ đã, đang, và sẽ làm mê hoặc nhiều thế hệ người yêu nghệ thuật.
