Không thích ồn ào và thể hiện nơi đám đông, Nobel Văn học 2013 trốn
trong những quan sát, suy tư, trải nghiệm riêng về cuộc sống xung quanh
để viết nên tác phẩm.
Ấn tượng đầu tiên mà Alice Munro, nữ nhà văn 82 tuổi giành giải Nobel
2013, để lại cho người khác là nét đôn hậu, gần gũi với mái đầu bạc phơ,
ánh mắt và nụ cười rạng rỡ ấm áp. Sinh ra và lớn lên tại thị trấn
Wingham, Ontario, Canada, miền quê nhỏ bé này đã lặng lẽ đi vào đời sống
tinh thần của Alice Munro, sau này là bối cảnh xuất hiện trở đi trở lại
trong nhiều truyện ngắn của bà dưới những cái tên khác nhau như
Jubilee, Hanratty...
Alice Munro là con cả trong gia đình có ba người con. Mẹ bà là một giáo
viên và cha là nông dân. Từ năm 10 tuổi, Munro đã đắm mình trong những
cuốn sách và nuôi dưỡng giấc mộng văn chương. Sau khi rời trường phổ
thông, bà giành được học bổng nghiên cứu báo chí và tiếng Anh tại Đại
học Western Ontario, nơi đây, bà bán máu, làm bồi bàn, cuốn thuốc lá,
thủ thư cùng nhiều công việc khác để kiếm tiền ăn học.
Năm 1951, Munro bất ngờ nghỉ học để kết hôn với người bạn cùng trường
James Munro. Vài năm sau đó, Alice cùng chồng chuyển tới sống ở
Victoria, British Columbia, dồn vốn mở một hiệu sách có tên Munro's
Books. Thường xuyên tiếp xúc sách báo cộng với niềm đam mê có sẵn, Munro
vừa bán sách, vừa chăm con, vừa cho ra đời những tác phẩm của riêng
mình.
Chung sống với nhau được ba mặt con, Munro và chồng chia tay năm 1972.
Năm 1976, bà đi bước nữa với nhà nghiên cứu địa lý Gerald Fremlin. Mặc
dù vậy, bà vẫn giữ họ của mình theo họ người chồng đầu tiên - Alice Ann
Munro.
Nhà văn Alice Munro. Ảnh: AP.
Alice Munro bắt đầu viết truyện từ những năm tháng tuổi teen. Bà xuất
bản truyện ngắn đầu tiên năm 1950, khi còn ngồi trên ghế giảng đường đại
học, tác phẩm có tên "The Dimensions of a Shadow". Năm 1968, khi Munro
37 tuổi, tuyển tập truyện ngắn "Dance of the Happy Shades" ra đời, nhận
được sự chú ý lớn trong giới văn chương Canada. "Dance of the Happy
Shades" cũng lập tức được trao giải Governor General - giải thưởng văn
học lớn của Canada - dành cho lĩnh vực văn học hư cấu.
Năm 1971, bà xuất bản tuyển tập truyện ngắn "Lives of Girls and Women",
được các nhà phê bình đánh giá là một tiểu thuyết có tính giáo dục lớn.
Sau đó, nhiều tuyển tập khác lần lượt ra đời: "Something I've Been
Meaning to Tell You" (1974), "Who Do You Think You Are?" (1978 - thắng
giải Governor General), "The Moons of Jupiter" (1982), "Runaway" (2004 -
tác phẩm đã được dịch sang tiếng Việt với tiêu đề "Trốn chạy"), "The
View from Castle Rock" (2006), "Too Much Happiness" (2009)... Tuyển tập
"Hateship, Friendship, Courtship, Loveship, Marriage" (2001) của Munro
là chất liệu chính cho bộ phim "Away from Her" của đạo diễn Sarah Polley
năm 2006.
Tổng cộng, Alice Munro đã xuất bản 14 tuyển tập truyện ngắn trong quãng
đời viết lách của mình, chưa kể nhiều tác phẩm lẻ khác. Tuyển tập gần
đây nhất của bà là "Dear Lifer" phát hành năm 2012. Bà cũng nhận nhiều
giải thưởng văn chương, trong đó có giải Man Booker Quốc tế 2009 và ba
giải thưởng Governor General danh giá của Canada. Đầu năm nay, nhà văn
82 tuổi đã thông báo kế hoạch gác bút, rời bỏ công việc văn chương để
tận hưởng những năm tháng cuối đời.
Từng coi truyện ngắn chỉ là "bài tập" cho tiểu thuyết
Ngày 10/10, Alice Munro vượt qua nhiều tên tuổi lớn khác của văn học
thế giới để nhận giải Nobel lần thứ 106. Trong lời công bố của Viện Hàn
Lâm Thụy Điển, bà được mệnh danh là "bậc thầy của truyện ngắn đương
đại".
Munro là nữ nhà văn theo đuổi chủ nghĩa hiện thực tâm lý. Những câu
chuyện thường có bối cảnh là những thị trấn nhỏ, nơi tưởng yên bình lặng
lẽ nhưng ẩn chứa không ít xung đột, mâu thuẫn, căng thẳng xuất phát từ
những khác biệt thế hệ, những va chạm đạo đức, tham vọng sống của con
người trong xã hội...
Munro cũng quan tâm tới phụ nữ và các cô gái trẻ, những vấn đề mà họ
phải đối mặt trong cuộc sống ở những thị trấn nhỏ của bà. Các tác phẩm
thời kỳ đầu của Munro thường nêu bật sự khác biệt giữa cuộc sống thời
niên thiếu ở Wingham, một thị trấn bảo thủ phía Tây Toronro, cũng như
những biến chuyển cuộc sống sau cách mạng xã hội những năm 1960. Trong
một cuộc phỏng vấn với AP vào năm 2003, bà nói thời kỳ 1960 là "những
năm tháng tuyệt vời". "Tôi sinh ra vào năm 1931, tới lúc đó, tôi cũng đã
lớn nhưng không phải quá già. Những phụ nữ như tôi sau một vài năm đã
được mặc váy ngắn và nhảy nhót". Có thể thấy, cuộc sống xã hội ảnh hưởng
trực tiếp đến các sáng tác của Munro.
Các tác phẩm của Alice Munro. Ảnh: Usa.
Về văn phong, Alice Munro nổi tiếng với lối kể chuyện tinh tế, khúc
chiết. Những chủ đề giản dị, thường thấy trong cuộc sống được thể hiện
bằng lối viết dụng công ở chi tiết - dù chỉ miêu tả những câu chuyện
hàng ngày, các chi tiết khi qua tay Munro đều tỏa sáng; và sắc nét ở
nhân vật. Munro cũng được đánh giá là nhà văn đã "cách mạng hóa" cấu
trúc của truyện ngắn - các tác phẩm thường bắt đầu ở một mốc bất ngờ,
sau đó kể ngược về sau hoặc dịch chuyển về phía trước trong quỹ đạo thời
gian, với kết thúc hết sức khó lường.
Alice Munro được đánh giá là một bậc kỳ tài của thể loại truyện ngắn,
thậm chí một số nhà phê bình từng gọi bà là Anton Chekov của Canada. Thế
nhưng, bản thân Alice Munro từng không xác định mình sẽ gắn bó với thể
loại này. "Trong nhiều năm, tôi cứ nghĩ rằng truyện ngắn chỉ là bước
thực tập, và tôi sẽ viết tiểu thuyết vào một ngày nào đó. Sau đó tôi
phát hiện, truyện ngắn là tất cả những gì tôi có thể làm, và tôi đối
diện với nó. Tôi cho rằng những nỗ lực của tôi vào thể loại này đã được
đền bù".
Dù vậy, truyện ngắn của Munro thường được cho là giống tiểu thuyết hay
là những tiểu thuyết thu nhỏ, không chỉ bởi độ dài của chúng mà còn bởi
mật độ cuộc sống mà bà "nhét" vào tác phẩm.
Kinh ngạc khi biết mình đoạt giải Nobel
Thông qua NXB Penguin Random House, Alice Munro chia sẻ, bà rất ngạc
nhiên và biết ơn giải thưởng của Viện Hàn Lâm Thụy Điển. "Tôi đặc biệt
vui mừng vì chiến thắng này sẽ làm hài lòng nhiều người Canada. Tôi cũng
rất hạnh phúc khi giải thưởng sẽ mang lại sự chú ý tới những nhà văn
trên đất nước tôi".
Thông tin giải Nobel đến với Alice Munro trong tình huống bất ngờ. Bà
bỏ lỡ cuộc điện thoại thông báo của Viện Hàn Lâm khi đang tới thăm nhà
con gái ở Victoria , British Columbia. Munro sau đó được con gái đánh
thức vào lúc 4h sáng để thông báo tin mừng. Vài phút sau khi biết tin,
nhận cuộc điện thoại từ Hãng truyền hình Canada, Alice Munro như vẫn còn
đang chuếnh choáng: "Dường như có điều gì đó thật huy hoàng đang xảy ra
nhưng tôi không thể nào mô tả, nó nhiều đến mức tôi không thể nói ra
bằng lời". Bà cũng không tin là mình lại được trao giải thưởng năm nay.
"Tôi thực sự hy vọng giải thưởng này sẽ khiến mọi người nhìn nhận
truyện ngắn như một thể loại nghệ thuật quan trọng, không chỉ là một thứ
trò chơi cho tới khi bạn có được một cuốn tiểu thuyết trong tay", Alice
Munro nói. Trong truyền thống của Viện Hàn Lâm, giải thưởng thường về
tay các tiểu thuyết gia hoặc những nhà thơ mà ít khi chú trọng tới tác
giả truyện ngắn - điều đã được dỡ bỏ qua trường hợp Munro năm nay.
Alice Munro là nhà văn nữ thứ 13 giành giải Nobel Văn học. Bà cũng là
người Canada đầu tiên nhận giải thưởng này. Trước đó, tác giả Saul
Bellow sinh ở Canada cũng được trao giải năm 1976 nhưng đã chuyển tới
sống ở Mỹ từ năm 1941.
Hoàng Anh
